Een pigmentstoornis veroorzaken om kwaadaardige huidkanker (melanoom) tegen te gaan; het zou weleens kunnen werken. Daarom gaat de onderzoeksgroep van immunologe Rosalie Luiten met Vidi-geld na hoe de witte-vlekkenziekte vitiligo ontstaat. Als ze achterhalen waarom afweercellen de gezonde pigmentcellen vernietigen ligt de weg niet alleen open naar een behandeling voor vitiligo maar ook naar een remedie voor melanoom, waarbij pigmentcellen gaan woekeren.
Melanoom is de meest gevreesde soort huidkanker. De tumor die ontstaat doordat pigmentcellen ontsporen en zich ongebreideld gaan delen, is niet alleen agressief maar is na uitzaaiing ook lastig te behandelen – gebruikelijke therapieën als bestraling en chemotherapie schieten meestal te kort. Onderzoekers van de Stichting Nederlands Instituut voor Pigmentstoornissen (SNIP) van het AMC bedachten een nieuwe aanpak van deze kwaadaardige huidtumoren.
Het idee ontstond in de tijd dat Luiten, tegenwoordig aan het SNIP verbonden, nog bij het Nederlands Kanker Instituut werkte, waar geprobeerd werd om melanoom te bestrijden met immuuntherapie. Daarvoor ontwikkelden de onderzoekers een vaccin dat het immuunsysteem van de patiënt attent maakt op de aanwezigheid van de kankercellen. Bij sommigen lukte dat en kwam de tumor niet terug. Enkele van deze patiënten kregen echter een opvallende bijwerking: er verschenen witte vlekken op hun huid die sterk leken op die van vitiligopatiënten. Kennelijk was er een reactie op gang gebracht waarbij niet alleen de kankercellen maar ook gezonde pigmentcellen (melanocyten) werden aangepakt.
Samen met voormalig SNIP-directeur Wiete Westerhof en immunohematoloog prof. Kees Melief van het Leids Universitair Medisch Centrum bedacht Luiten dat het omgekeerde eveneens zou kunnen werken. Door vitiligo uit te lokken bij patiënten met een uitgezaaid melanoom, worden wellicht ook de kankercellen vernietigd. Op basis van dit idee haalde Luiten een Vidi-subsidie van NWO en AMC binnen voor een nieuwe onderzoekslijn. ‘De komende jaren gaan we uitzoeken hoe vitiligo precies ontstaat’, legt ze uit. ‘Er zijn duidelijke aanwijzingen dat het een auto-immuunziekte is. Bij met succes gevaccineerde melanoompatiënten die witte huidvlekken kregen, zagen we dat bepaalde afweercellen - de T-lymfocyten - de pigmentcellen vernietigen. Momenteel wachten we de resultaten af van onderzoek bij vitiligopatiënten zonder de kwaadaardige huidkanker, om te zien of daar hetzelfde gebeurt.’
Als duidelijk is waarom het immuunsysteem de gezonde pigmentcellen vernietigt, ligt de weg open naar nieuwe behandelingen van vitiligo. Deze moeten de afweercellen in de huid kalmeren, zodat ze de melanocyten met rust laten en de huid zijn normale kleur terug kan krijgen.
Het oog van de onderzoekers zal vooral gericht zijn op de patiënten die vitiligo kregen door het werken met bepaalde chemische stoffen of het gebruik van sommige (inmiddels niet meer in Nederland verkrijgbare) huidblekende middelen. Luiten: ‘Bij deze mensen begint het vaak met witte handen, maar plots zitten de vlekken ook op plaatsen waar de stof helemaal niet in contact kwam met het lichaam. Kennelijk hebben al deze producten iets gemeen in de samenstelling of de werking waardoor ze een aanval op de pigmentcellen uitlokken. Je zou bij wijze van spreken dus een blekende crème tegen melanoom kunnen gebruiken. Dan krijg je als bijwerking weliswaar vitiligo, maar ik denk dat in dit geval het middel minder erg is dan de kwaal.’
Irene van Elzakker