FACTS-2-NMD onderzoek

Ernstige vermoeidheid komt veel voor bij mensen met spierziekten en beperkt het functioneren in het dagelijks leven. Onlangs is het landelijke FACTS-2-NMD onderzoek afgesloten dat in 2008 werd gestart (vallend binnen het 2e revalidatieprogramma van ZonMw) en waarin meerdere universiteiten, ziekenhuizen en revalidatiecentra samenwerkten. Het FACTS-2-NMD onderzoek had als doel vermoeidheid bij mensen met spierziekten te verminderen en het functioneren en welbevinden te verbeteren.

Het onderzoek

De spierziekten die onderzocht werden waren het Postpolio Syndroom (PPS), Fascioscapulohumerale Dystrofie (FSHD) en Amyotrofische Lateraal Sclerose (ALS). Bij elk van deze diagnosegroepen werd een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek uitgevoerd (een RCT) met tenminste 75 deelnemers.

  • De FACTS-2-PPS studie, uitgevoerd in Amsterdam (afd. Revalidatie AMC);
  • De FACTS-2-FSHD studie, uitgevoerd in Nijmegen (afd. Revalidatie UMC Radboud);
  • De FACTS-2-ALS studie, uitgevoerd in Utrecht (afd. Revalidatie UMC Utrecht).

De deelnemers werden door loting verdeeld in 3 groepen: standaard zorg, standaard zorg + 16 weken fysieke training en standaard zorg + 16 weken cognitieve gedragstherapie. Fysieke training was gericht op het verbeteren van de conditie en cognitieve gedragstherapie op anders leren omgaan met vermoeidheid. De resultaten werden gemeten op vier tijdstippen: direct vóór en ná de behandeling en op 3- en 6-maanden ná de behandeling. De primaire uitkomstmaat was ervaren vermoeidheid direct na afloop van de behandeling op de sub-schaal ‘Vermoeidheid’ van de ‘Checklist Individuele Spankracht’. Secundaire uitkomstmaten waren ervaren beperkingen in activiteiten gemeten met de Sickness Impact Profile en kwaliteit van leven gemeten met de 36-item Short Form Health Survey. Tevens werden het uithoudingsvermogen, spierkracht en de fysieke activiteit gemeten. De ervaringen van patiënten en behandelaren werden kwalitatief onderzocht door middel van interviews en focusgroepen (FACTS-2-Perspectives-studie).

De resultaten

Er namen 197 mensen deel aan het FACTS-2-NMD onderzoek, waarvan 57 aan de FSHD-studie, 68 aan de PPS-studie en 72 aan de ALS-studie. Daarnaast zijn in de Perspectives-studie 69 interviews gehouden met patiënten (FSHD 29, PPS 24 en ALS 16) en 14 met therapeuten.

In de FSHD-studie was direct na behandeling de gemiddelde ervaren vermoeidheid afgenomen bij zowel de groep met fysieke training (-9.1; 95%BI: -12.4 tot -5.8) als bij de groep met CGT (-13.3, 95%BI: -16.5 tot -10.2), in vergelijking met de groep die standaard zorg kreeg, en ook nam in beide groepen de fysieke activiteit toe. Bij een meerderheid van de deelnemers bleef dit gunstige effect aanwezig tot 3 maanden nadat beide interventies waren gestopt, waarschijnlijk omdat de deelnemers fysiek actief bleven.

In de PPS-studie werd geen effect gevonden van fysieke training (+1.47, 95%BI: −2.84 - 5.79) of CGT (+1.87, 95%BI: −2.24 - 5.98) op de ervaren vermoeidheid of op de secundaire uitkomstmaten. Dit was consistent met het uitblijven van effecten op uithoudingsvermogen en spierkracht voor fysieke training en veranderingen in cognities en gedrag gerelateerd aan vermoeidheid voor CGT vergeleken met standaard zorg.

In de ALS-studie is de CGT voortijdig gestopt vanwege onvoldoende aangrijpingspunten. Na behandeling werd geen effect gevonden van fysieke training op de kwaliteit van leven of op secundaire uitkomstmaten. Per-protocol analyse van de patiënten die > 75% van de trainingssessies hadden volbracht (n=10) versus de groep die standaard zorg kreeg (n=22) liet zien dat na 6 maanden de achteruitgang in globaal functioneren en longfunctie significant minder waren in de fysieke trainingsgroep (p ≤ 0.016).

Uit de Perspectives-studie blijkt dat patiënten verschillende positieve effecten hebben ervaren van de CGT en in iets mindere mate van de fysieke training. De effecten betroffen met name een beter zelfbeeld en een betere dagindeling voor PPS en FSHD patiënten. Bij ALS bleek dat sommige patiënten beter inzicht hadden gekregen in hun lichamelijke capaciteit en gaven enkelen aan dat de training bijdroeg aan de acceptatie van de ziekte. De PPS en ALS patiënten ervoeren geen vermindering van vermoeidheids- of pijnklachten.

De resultaten van het FACTS-2-NMD onderzoek zijn gepubliceerd in meer dan 25 artikelen (zie onderaan deze pagina). Daarnaast is op basis van de resultaten van het gehele FACTS-2-NMD onderzoek de B-FIT trainingswijzer ontwikkeld met individuele richtlijnen voor fysieke training bij mensen met langzaam progressieve spierziekten om de conditie zo goed mogelijk op peil te houden.

Het FACTS-2-NMD onderzoek werd uitgevoerd door samenwerking van 4 medische centra (UMC’s); het Academisch Medisch Centrum Amsterdam (afdelingen Revalidatie en Neurologie, FACTS-2-PPS studie); het Universitair Medisch Centrum St Radboud Nijmegen (afdelingen Revalidatie, Neurologie en Psychologie, FACTS-2-FSHD studie); het Universitair Medisch Centrum Utrecht (afdelingen Revalidatie en Neurologie, FACTS-2-ALS studie) ; en het VU medisch centrum Amsterdam (afdeling Metamedica, FACTS-2-Perspectives studie). Daarnaast is samengewerkt met de faculteit Bewegingswetenschappen van de VU in Amsterdam.

Mede dankzij

Het FACTS-2-NMD onderzoek werd gefinancierd door:

  • ZorgOnderzoek Nederland (ZonMw);
  • Het Prinses Beatrix Fonds;
  • Het Revalidatiefonds;
  • Revalidatie Nederland en
  • De Nederlandse Vereniging voor Revalidatieartsen (VRA).

Frans Nollet (projectleider) en Anita Beelen (mede-projectleider) hebben de subsidie verkregen voor het FACTS-2-NMD onderzoek. Subsidie voor het FACTS-2-NMD implementatie project is verkregen door Merel Brehm en Frans Nollet en gecoördineerd en uitgevoerd door Eric Voorn.

Publicaties FACTS-2-PPS

Voorn EL, Koopman FS, Brehm MA, Beelen A, de Haan A, Gerrits KH, Nollet F. Aerobic Exercise Training in Post-Polio Syndrome: Process Evaluation of a Randomized Controlled Trial. PLoS One. 2016; 11(7): e0159280.

Koopman FS, Voorn EL, Beelen A, et al. No Reduction of Severe Fatigue in Patients With Postpolio Syndrome by Exercise Therapy or Cognitive Behavioral Therapy: Results of an RCT. Neurorehabil Neural Repair. 2016; 30(5): 402-410.

Koopman FS, Beelen A, Gilhus NE, de Visser M, Nollet F. Treatment for postpolio syndrome (first update) Cochrane Database Syst Rev. 2015; 5: CD007818.

Koopman FS, Uegaki K, Gilhus NE, Beelen A, de Visser M, Nollet F. Treatment for postpolio syndrome. Cochrane Database Syst Rev 2011: CD007818.

Voorn EL, Gerrits KHL, Koopman FS, Nollet F, Beelen A. Determining the anaerobic threshold in post-polio syndrome: comparison with current guidelines for training intensity prescription. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation. 2014; 95: 935-940.

Voorn EL, Brehm MA, Beelen A, de Haan A, Nollet F, Gerrits KHL. Reliability of contractile properties of the knee extensor muscles in individuals with post-polio syndrome. PloS One. 2014; 9: e101660.

Koopman FS, Brehm MA, Heerkens YF, Nollet F, Beelen A. Measuring fatigue in polio survivors: content comparison and reliability of the Fatigue Severity Scale and the Checklist Individual Strength. J Rehabil Med. 2014; 46: 761-767.

Voorn EL, Beelen A, Gerrits KHL, Nollet F, de Haan A. Fatigue resistance of the knee extensor muscles is not reduced in post-polio syndrome. Neuromuscular Disorders. 2013; 23: 892-898.

Koopman FS, Beelen A, Gerrits KH et al. Exercise therapy and cognitive behavioural therapy to improve fatigue, daily activity performance and quality of life in postpoliomyelitis syndrome: the protocol of the FACTS-2-PPS trial. BMC Neurol 2010; 10: 8.

Publicaties FACTS-2-FSHD

Janssen BH, Voet NBM, Geurts ACH, van Engelen BGM, Heerschap A. Quantitative MRI reveals decelerated fatty infiltration in muscles of active FSHD patients. Neurology. 2016; 86(18): 1700-1707.

Hazenberg A, van Alfen N, Voet NBM, Kerstjens HAM, Wijkstra PJ. Facioscapulohumeral muscular dystrophy and respiratory failure; what about the diaphragm? Respiratory Medicine Case Reports. 2014; 14: 37-93.

Morello J, Nevedomskaya E, Pacchiarotta T, Schoemaker B, Derks R, Voet N, et al. Effect of Suboptimal Sampling and Handling Conditions on Urinary Metabolic Profiles. Chromatographia. 2014: 1-6.

Voet N, Bleijenberg G, Hendriks J, Padberg G, Van Engelen B, Geurts A. Both aerobic exercise and cognitive behavior therapy reduce fatigue in FSHD: a RCT. Neurology. 2014; 83: 1-9.

Janssen BH, Pillen S, Voet NMB, Heerschap A, van Engelen BGM, van Alfen N. Quantitative muscle ultrasound versus quantitative MRI in facioscapulohumeral dystrophy. Muscle & Nerve. 2014; 50(6): 968-975.
Voet NBM, van der Kooi EL, Riphagen II, Lindeman E, van Engelen BGM, Geurts ACH. Strength training and aerobic exercise training for muscle disease. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013, Issue 6. Art. No.: CD003907.

Voet NBM, van der Kooi EL, Riphagen II, Lindeman E, van Engelen BGM, Geurts ACH. Strength training and aerobic exercise training for muscle disease. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2010, Issue 1. Art. No.: CD003907.

de Groot IJM, Voet NMB, van Middendorp H, Knoop H, Rahbek J, van Engelen BGM, 184th ENMC workshop report: Pain and fatigue in neuromuscular disorders, Neuromuscul Disord. 2013; 23: 1028-1032.

Voet NMB, Bleijenberg G, Padberg GWM, van Engelen BGM, Geurts ACH. Effect of aerobic exercise training and cognitive behavioural therapy on reduction of chronic fatigue in patients with facioscapulohumeral dystrophy: protocol of the FACTS-2-FSHD trial. BMC Neurol. 2010;10: 56.

Publicaties FACTS-2-ALS

van Groenestijn A, Verschuren O, Schröder C, van den Berg L, Visser-Meily J. The Åstrand-Ryhming Test is not a Feasible Measure in Ambulatory Patients with Amyotrophic Lateral Sclerosis. J Neuromuscul Dis. 2016; 3(4): 539-544.

van Groenestijn A, Kruitwagen-van Reenen E, Visser-Meily J, van den Berg L, Schröder C. Associations between psychological factors and health-related quality of life and global quality of life in patients with ALS: a systematic review. Health Qual Life Outcomes. 2016; 14(1): 107.

van Groenestijn AC, Schröder CD, Visser-Meily JM, Reenen ET, Veldink JH, van den Berg LH. Cognitive behavioural therapy and quality of life in psychologically distressed patients with amyotrophic lateral sclerosis and their caregivers: Results of a prematurely stopped randomized controlled trial. Amyotroph Lateral Scler Frontotemporal Degener. 2015; 16 (5-6): 309-315.

van Groenestijn AC, van de Port IG, Schröder CD, Post MW, Grupstra HF, Kruitwagen ET, van der Linde H, van Vliet RO, van de Weerd MG, van den Berg LH, Lindeman E. Effects of aerobic exercise therapy and cognitive behavioural therapy on functioning and quality of life in amyotrophic lateral sclerosis: protocol of the FACTS-2-ALS trial. BMC Neurol. 2011; 11: 70.

Publicaties FACTS-2-Perspectives

Schipper K, Bakker M, Abma T. Fatigue in facioscapulohumeral muscular dystrophy: a qualitative study of people's experiences. Disabil Rehabil. 2016 Oct 20: 1-7.

Bakker M, Schipper K, Geurts A, Nollet F, Abma T. It’s not just physical: a qualitative study regarding the illness experiences of people with facioscapulohumeral muscular dystrophy. Disabil Rehabil. 2016 May 23: 1-9.

Bakker M, Schipper K, Koopman FS, Nollet F, Abma TA. Experiences and perspectives of patients with post-polio syndrome and therapists with exercise and cognitive behavioural therapy. BMC Neurol. 2016; 16: 23.