15 dec 2020 | Verhaal

Alles wat je wil weten over het coronavaccin

De vaccins tegen corona zijn er: we staan aan het begin van een ongekend grote campagne om zo veel mogelijk mensen in te enten. Omdat er veel vragen leven over de vaccins, hebben we de belangrijkste op een rij gezet.

De antwoorden op onderstaande vragen kwamen tot stand met hulp van onze vaccinexperts Marjolein van Egmond, Rogier Sanders en Menno de Jong. Klik op de vraag om het antwoord te zien.

Marjolein van Egmond beantwoordt veelgestelde vragen in een openbare les over coronavaccins van de Universiteit van Nederland. Die kun je hier bekijken.

Voor meer informatie over de vaccins, volgorde van vaccinatie en meer kun je terecht op de website van de Rijksoverheid www.coronavaccinatie.nl.

Welke soorten vaccins zijn er en hoe werken ze?

Onderzoekers onderscheiden veel types, die simpelweg in drie groepen uiteenvallen. De eerste groep gaat uit van de ‘hardware' van het coronavirus, er wordt een onschadelijk deel van het virus in gestopt (verzwakt, geïnactiveerd of genetisch aangepast). De tweede groep gaat uit van de ‘software’ van het virus, en gebruikt alleen het genetisch materiaal. Ten derde zijn er eiwitvaccins waarbij het eiwit dat het virus zijn karakteristieke uiterlijk geeft in een onschadelijke vorm wordt gebruikt.
Dit zijn moderne vaccins, die amper nog lijken op de allereerste vaccins. Die klassieke vaccins bevatten een verzwakte variant van de ziekteverwekker. Dat gaat eeuwen terug, toen de Britse onderzoeker Edward Jenner bemerkte dat kinderen op een boerderij minder vaak pokken kregen dan kinderen in de stad. Hij kwam op het idee om kinderen een koepokken-virus te geven om ze te beschermen tegen de echte pokken. Het lichaam ziet de indringer, wapent zich er tegen, maar het wordt niet (of maar een beetje) ziek en staat klaar om de echte boosdoener uit te schakelen als die zich aandient. Het woord vaccinatie komt hier vandaan: Vaccinus is Latijn voor ‘van de koe’.

Hoe zit het met de vaccins die nu veel in het nieuws zijn?
AstraZeneca, in samenwerking met de universiteit van Oxford, gebruikt een virus dat niets met de ziekte van doen heeft, een onschuldig verkoudheidsvirus. Daarin heeft de farmaceut een deel van de software (genetische informatie) van het coronavirus gestopt. Dat is nieuw. Het Leidse bedrijf Janssen ontwikkelt een soortgelijk vaccin. Dit jaar horen we of dit werkt.
Een andere nieuwe benadering is het gebruik van de afgelezen genetische gegevens van het virus. Bij elk organisme geeft het erfelijk materiaal (DNA, de software) 'opdrachten’ om een taak te verrichten. Dat gaat via een boodschapperstof, het zogenoemde messenger RNA. In dit type vaccins zet de boodschap het lichaam aan het werk om eiwitten te maken die karakteristiek zijn voor het coronavirus. Het afweersysteem slaat aan op die eiwitten en is daarna klaar om het echte coronavirus aan te vallen als het zich aandient. De veel genoemde vaccins van Pfizer en Moderna zijn van dit type. Ook het in Amsterdam UMC geteste CureVac vaccin behoort hiertoe.
Liggen er nog meer vaccins op de plank?
Er zijn inmiddels meer dan 200 vaccins in onderzoek en ontwikkeling. Amsterdam UMC heeft er ook een waarvan binnenkort de eerste resultaten worden gepresenteerd in een wetenschappelijk tijdschrift. Een andere naam die voorbij komt, is het Novavax-vaccin dat uitgaat van het karakteristieke eiwit van het virus. Dit vaccin wordt inmiddels ook in grote groepen getest. De resultaten komen later dit jaar.
Zoveel vaccins. Wat heeft dat voor zin? Als we een vaccin hebben dat werkt dan zijn we toch klaar?

Was het maar zo simpel. Elk vaccin dat wordt gemaakt, heeft net iets andere eigenschappen en werkt beter of slechter in een bepaalde groep mensen. Daarom is het goed dat er keuze is en dat de wereld niet afhankelijk is van een of twee vaccinproducenten. Om die reden speuren onderzoekers verder en de verwachting is dat de nodige vaccins nog wel op de markt zullen komen. Maar van veel van de kandidaten zullen we niks horen.

Over het nieuwe RNA-vaccin is veel te doen. Hoe weten we zeker dat het niet gevaarlijk is?

De veiligheid van vaccins wordt van te voren getest in onderzoeken bij proefdieren en tienduizenden vrijwilligers. Daaruit is gebleken dat de RNA-vaccins van Pfizer en Moderna veilig zijn. Vrij kort na de vaccinatie kunnen er bijwerkingen optreden: pijn rond de injectieplek en soms klachten als koorts en hoofdpijn die meestal na maximaal 48 uur zijn verdwenen. Deze bijwerkingen doen zich overigens voor bij elke vaccinatie.
De zeldzame bijwerkingen zijn moeilijker op te sporen. Als iets bij één op de honderdduizend mensen voorkomt, dan vind je die bijwerking waarschijnlijk niet als je dertig- tot veertigduizend mensen test. Bij de veertigduizend mensen die nu getest zijn, zagen de onderzoekers geen ernstige bijwerkingen, dus de kans daarop is in elk geval kleiner dan 1 op 40.000. Ter vergelijking: de kans om ernstig gewond te raken bij een ongeval is 1 op 800.

Tijdens de uitrol van de vaccins worden dit soort zeldzame bijwerkingen in de gaten gehouden, iets dat bij elk nieuw vaccin gebeurt.
Op de lange termijn weten we nog niks, want de vaccins zijn er pas een half jaar. Er is echter geen reden om aan te nemen dat er langetermijneffecten zijn. Vaccins krijg je eenmalig (soms twee prikken met een korte tussenpauze), ze trainen je immuunsysteem en ze zijn weg. De verhalen die je hoort dat je door vaccinatie op de lange termijn iets kan krijgen, zijn nergens op gebaseerd.

Zijn de vaccins veilig voor zwangere vrouwen of bij borstvoeding?

Er is geen enkele reden om aan te nemen dat zwangere vrouwen het vaccin niet zouden kunnen nemen. Maar het is niet onderzocht. In de vaccin-trials zijn zwangere vrouwen uitgesloten juist vanwege het ongeboren kind. En omdat het niet is onderzocht, kunnen de producenten ook niet beweren dat het veilig is. Vandaar dat het wordt afgeraden om het vaccin te nemen tijdens de zwangerschap. Maar in sommige gevallen kan het toch raadzaam zijn het vaccin te halen.

In het verlengde hiervan is de vraag over borstvoeding. Het antwoord is simpel. Vrouwen die borstvoeding geven kunnen het vaccin nemen. Op basis van de huidige informatie is het niet aannemelijk dat het vaccin in de moedermelk terecht komt, dus vaccineren vormt geen bezwaar tijdens de borstvoedingsperiode.
Het kan zelfs positief zijn voor het kind, want het is aannemelijk dat de antistoffen die worden aangemaakt na vaccinatie in de moedermelk terecht komen. De antistoffen die zo in de melk terecht komen, kunnen het kind beschermen tegen een infectie met het coronavirus.

Bij twijfel overleg altijd met je huisarts.

Kan het RNA-vaccin je DNA veranderen?

Dat kan niet. Je DNA ligt afgeschermd in een apart compartiment (de kern) in de cel. RNA is een kopie van je DNA en bevat dus genetische informatie. Maar het RNA komt niet in de celkern en kan het DNA niet aanpassen.

Meestal duurt het jaren om een vaccin te ontwikkelen en te testen. Nu is dat binnen een jaar gelukt. Hoe kan dat?

Die snelheid is een unicum, maar dat is een pandemie ook. Het simpele antwoord is: iedereen heeft overal in de wereld te maken met covid-19. Veel onderzoekers hebben al het werk uit handen laten vallen en zijn aan de slag gegaan met corona. Er zijn miljarden geïnvesteerd. Bovendien weten we meer dan vroeger en kunnen we sneller werken. Heel veel technologie en kennis is de afgelopen decennia ontwikkeld en vergaard met vaccinonderzoek naar hiv, influenza en Ebola. Dat kan nu ineens allemaal toegepast worden.
Daarnaast zijn de procedures gestroomlijnd. Sommige fasen van het vaccin-onderzoek lopen gelijktijdig om tijd te winnen. Meestal beoordelen de autoriteiten die geneesmiddelen moeten toelaten op de markt, een dossier over een vaccin in één keer op het einde als alle fases zijn doorlopen. In dit geval zijn de autoriteiten met de beoordeling begonnen voor alle onderzoeken klaar zijn. Dat betekent veel tijdwinst.
Bovendien is de productie begonnen voordat het zeker was dat het vaccin de eindstreep zou halen. De beoordelingscommissies zeggen snel te komen met hun oordeel. In Groot-Brittannië, de VS en andere landen is dat voor het vaccin van Pfizer al gebeurd. De overtuiging is dat deze snelheid niet ten koste gaat van de kwaliteit van de beoordeling van het vaccin. Er zijn geen stappen overgeslagen en er zijn geen procedures door de vingers gezien.

Voor hiv zijn we ruim dertig jaar bezig met een vaccin en er is nog niets. Voor corona dus binnen een jaar. Vreemd toch?

Het ene virus is het andere niet. Sommige virussen zijn ingewikkeld, andere relatief eenvoudig. Hiv is ons steeds te snel af omdat het heel snel muteert en daardoor verandert. Dit coronavirus is veel simpeler en verandert niet zo snel. De ontwikkeling van een hiv-vaccin of genezing vormt zó’n enorme uitdaging voor de wetenschap dat deze ook wel vergeleken wordt met de landing op de maan. Hiv is veel slimmer. Dat virus weet zich te verstoppen. Wat nu werkt bij corona is al lang bij hiv geprobeerd, maar tot nog toe zonder succes.
Al die pogingen bij hiv zijn echter niet voor niks geweest. Ze hebben ons al veel opgeleverd, want de kennis opgedaan in de speurtocht naar een hiv-vaccin is toegepast voor het vaccin tegen SARS-CoV-2. Zo is een ontdekking die Amsterdam UMC een tijd geleden deed bij hiv gebruikt voor bijna alle vaccins waar we het nu over hebben, inclusief die van Pfizer en Moderna.

Kan iemand allergisch zijn voor het vaccin?
Je kunt een allergische reactie krijgen na een vaccinatie. Uit de studies blijkt dat het bij de nieuwe vaccins wel tien keer zoveel is als bij andere vaccins. Dat klinkt veel, maar dat is het niet. De schatting is nu dat 1 op de 90 duizend mensen een allergische reactie krijgen van een coronavaccin, normaal is dat ongeveer 1 op de miljoen.
Die reactie heeft niets te maken met het werkzame bestanddeel van het vaccin maar met een van de hulpstoffen die erbij gestopt worden. Zo’n reactie is meestal snel duidelijk. Daarom moeten de gevaccineerden na de injectie een kwartier wachten voor ze naar huis mogen. Niet fijn als zo'n reactie optreedt. Je krijgt jeuk of bultjes. Meestal is dat zo weer voorbij. Ernstige allergische reacties zijn, voor zover bekend, bij kindervaccinaties in Nederland zeer zeldzaam.
Wat doet het vaccin in je lichaam en hoe lang blijft het werkzaam?

Om het simpel te zeggen: het vaccin traint je afweersysteem. De vaccinatie gaat in twee stappen. De eerste keer wordt het lichaam ‘wakker’ geschud. Met de tweede injectie (dat is zo’n vier weken later) gaat het lichaam echt aan de slag en worden de immuuncellen getraind. Daardoor ‘weten’ de cellen wat ze moeten doen als de ziekteverwekker langskomt. Meestal is iemand een week na de tweede injectie optimaal beschermd tegen het coronavirus.
Hoe lang die bescherming standhoudt, is niet duidelijk. Voor sommige vaccinaties (hepatitis B, mazelen) is dat levenslang, bij andere slijt het geheugen langzaam. Wat de coronavaccins doen? We weten het niet, en er is geen manier om dit te voorspellen. Het is gewoon een kwestie van afwachten.
Na vaccinatie blijven de gezondheidsautoriteiten besmettingen met corona volgen. Elk nieuw geval wordt gemeld (corona is een meldingsplichtige ziekte). Als je merkt dat het aantal coronagevallen in een land na een vaccinatiecampagne weer toeneemt, dan is dat een signaal dat het effect van de vaccinatie uitdooft en dat je wat moet gaan doen, mogelijk opnieuw vaccineren.

Sommige landen rekken de periode tussen de twee vaccinaties op. Hoe verstandig is dat?
In veel landen wordt de periode tussen twee prikken (dit geldt voor Pfizer en Moderna) opgerekt om meer mensen snel enige bescherming te bieden. Hierbij moet je met twee aspecten rekening houden.
Ontstaat na die langere periode tussen de twee prikken voldoende afweer, de immunologische overweging. De meeste deskundigen zijn het erover eens dat een paar weken wachten het vaccin niet minder effectief maakt, hoewel dat niet is onderzocht. Daarom houden de fabrikanten vast aan het interval dat tijdens het onderzoek is gebruikt.
Er is nog een tweede aspect rond wachten, de virologische overweging. De kans neemt toe dat virussen in de periode tussen de vaccinaties, waarin de bescherming niet optimaal is, aan het vaccin weten te “ontsnappen”. Er kan dan een variant ontstaan die niet meer reageert op het vaccin. En dan ben je ver van huis. Hoe groot de kans daarop is, is niet aan te geven. Dat de kans toeneemt als je langer wacht, is zeker.
Wat je kiest, is een afweging tussen snelle bescherming om de pandemie te doven en het risico op de koop toe nemen dat er een resistente variant van het virus ontstaat.
Kan ik nog covid-19 krijgen als ik ben ingeënt?

Ja. Het vaccin voorkomt niet in alle gevallen dat je covid krijgt. In dit geval gaat het om een bescherming van soms wel 95 procent. Dus van de twintig gevaccineerde mensen die in aanraking komen met corona krijgt één iemand de ziekte, waarschijnlijk milder dan zonder vaccinatie. Dat heeft te maken met het individuele afweersysteem, je kunt niet van te voren voorspellen wie dit overkomt. Overigens is het griepvaccin dat jaarlijks wordt gegeven, veel minder goed. Soms beschermt het slechts 50 procent van de gevaccineerde, meestal kwetsbare, personen. Maar alle beetjes helpen.

Beïnvloedt het griepvaccin de werking van het coronavaccin?
Nee, ze hebben weinig met elkaar te maken. Het griepvaccin beschermt tegen het griepvirus en het coronavaccin tegen het coronavirus. Pfizer zegt in de bijsluiter dat er geen onderzoek naar gelijktijdige toediening met andere vaccins is uitgevoerd, maar er is geen enkele reden om aan te nemen dat het een probleem is om beide vaccins te halen. De twee vaccinaties versterken of verzwakken elkaar niet.
Hoe betrouwbaar zijn de claims waarmee de fabrikanten schermen? Ruim 90 procent bescherming, klopt dat wel?

Er is geen reden om eraan te twijfelen. De gegevens komen niet rechtstreeks van de industrie, maar ze worden naar buiten gebracht door een onafhankelijke commissie met experts, artsen en statistici van ziekenhuizen en onderzoeksinstituten. Dit is het zogenoemde ‘independent data and safety monitoring committee’.
Alle resultaten komen in wetenschappelijke tijdschriften en zijn dan door iedereen te controleren. Het is niet aannemelijk dat de fabrikanten hebben gefraudeerd. De hele wereld kijkt ze op de vingers. Voordat de vaccins echt op de markt komen, worden ze bovendien door organisaties als het Europees Geneesmiddelen Agentschap (EMA) binnenstebuiten gekeerd.

Als je bent ingeënt, kun je dan andere mensen besmetten als je het virus binnenkrijgt?

Dat is niet uit te sluiten. In theorie voorkomt het vaccin dat je ziekt wordt, maar je draagt het virus bij je voordat de immuunreactie als het ware klaar is om het onschadelijk te maken. In die tussentijd zou je dus mensen kunnen besmetten. Maar het gaat dan om een periode van hooguit een dag of twee.

Heeft het zin om je te laten vaccineren als je al corona hebt gehad?
Ja, want het is niet duidelijk hoe lang de immuniteit blijft bestaan als je covid hebt gehad. Dat zal eerder maanden zijn dan jaren. Dus is het zinvol voor iedereen om het vaccin te halen. Op Amsterdam UMC zijn plannen om te onderzoeken of mensen die covid hebben gehad aan één dosis genoeg hebben in plaats van twee. Als dat zo is, dan kunnen meer mensen wordt gevaccineerd omdat de vaccins op dit moment schaars zijn.
Het doel is om groepsimmuniteit te krijgen. Hoeveel mensen moet je vaccineren om dat te bereiken?

De schatting is rond de 70 procent van de bevolking, maar hoe meer hoe beter. Dan zijn zo veel mensen ingeënt dat het virus als het ware uitdooft. Het vindt onvoldoende mensen om zich te blijven verspreiden. Dat wil overigens niet zeggen dat er nooit meer een uitbraak zal zijn. Je ziet dat bijvoorbeeld soms bij mazelen als het virus plots opduikt in een gemeenschap waar niet is gevaccineerd. Met snel bron- en contactonderzoek wordt dan geprobeerd de uitbraak in de kiem te smoren.

Er staan heel wat vaccins op het punt om toegelaten te worden. Kun je kiezen wat je krijgt? Of vaccins combineren?

Dat hangt af van hoe het vaccinatieprogramma wordt uitgerold. Waarschijnlijk krijg je wat voorhanden is. Maar dat is afwachten. Combineren van vaccins om nog beter beschermd te raken, is een originele gedachte. Maar het is niet onderzocht hoe efficiënt een combinatie van twee vaccins is, dus deze optie is nu niet voorhanden.

Wat is de zin van prioritering bij het verstrekken van het vaccin?
Je wilt het vaccin, dat in de eerste maanden schaars is, geven aan mensen die er het meeste baat bij hebben. Ook moet het vaccin de druk op de zorg zo veel mogelijk verlagen. Op dit moment is deze volgorde vastgesteld: eerst circa 30.000 medewerkers uit de directe covid-zorg en medewerkers van verpleeghuizen, gevolgd door medewerkers uit de gehandicaptenzorg en thuiszorg, ongeveer gelijktijdig met bewoners van verpleeghuizen en van instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking. Vervolgens zijn alle 60-plussers aan de beurt en iedereen met onderliggende aandoeningen zoals suikerziekte, astma of hartproblemen. Daarna komen de overige zorgverleners (ook mantelzorgers) aan bod en dan de rest. Dat lijkt logisch, want dit verkleint de impact op de gezondheid van kwetsbare (oudere) mensen en verlicht de druk op de zorg waarover zoveel te doen is.
Voor alle duidelijkheid: van verplichte vaccinatie is geen sprake. Verplichting is in strijd met de grondwet.
We spreken steeds over de Amerikaanse en Europese vaccins. Hoe zit het met de Chinese en de Russische?

De Russen claimden als eerste een goed werkend vaccin te hebben ontwikkeld, Spoetnik V genaamd. Hierover bestaan twijfels, omdat de procedures, zoals het testen van het vaccin in een groep van enkele tienduizenden vrijwilligers, in volle gang waren, toen het vaccin op de markt kwam. Hetzelfde geldt voor een Chinees vaccin waarmee al heel wat Chinezen zijn gevaccineerd. Ook hier is onduidelijk in hoeverre het werkt en is het massaal inenten begonnen voordat alle tests zijn afgerond. Het is niet waarschijnlijk dat deze vaccins in Europa op de markt komen.

De hamvraag: wanneer gaan we weer naar het oude normaal?
Wie het weet, mag het zeggen. Het vaccineren van de wereldbevolking is een nog niet eerder vertoond huzarenstuk. Zo gauw groepsimmuniteit is bereikt, dooft de pandemie langzaam uit. En dat is afhankelijk van hoe snel er veel vaccins zijn én hoeveel mensen zich willen laten vaccineren – als veel mensen dat niet doen dan duurt de epidemie langer. Het zal geleidelijk gaan. Als ouderen en kwetsbare mensen zijn gevaccineerd, neemt de druk op de zorg af. Zo zetten we steeds kleine stapjes. Zodra het vaccineren op stoom komt, dan kunnen we langzamerhand stapje voor stapje terug naar normaal.