27 jun 2019 | Verhaal

De 5 hoofden en het woord

Statische kunst die spontane bewegingen uitlokt? Je denkt al gauw aan een fronsend gezicht of een mond die openvalt van verbazing. Kunstenares Nieke Koek wil verder gaan. Bijgestaan door Amsterdam UMC-hoogleraar Frans Nollet experimenteert ze met kunstwerken als revalidatie-instrument.

‘Yellow’, heet het nieuwe kunstobject in de hal van de afdeling revalidatie op locatie AMC. We zien vijf uiterst realistisch ogende, zij het knalgele hoofden. Nagenoeg identieke afgietsels bij nadere beschouwing, die alleen verschillen in de stand van de mond. Nieke Koek vervaardigde ‘Yellow’ in 2012 en deed een grappige ontdekking: haar hoofden bleken aan te zetten tot spiegelbewegingen. Kijkers gingen de stand van de monden imiteren, om er tot hun verrassing achter te komen dat hier in vijf opeenvolgende momentopnamen een woord wordt ‘uitgesproken’.

Revalidatie

Het zette de kunstenares aan het denken. Als ze dat gegeven eens verder uitwerkte? Aan de Rietveld Academie volgde ze kort nadien de master ‘Cure’, waarin kunst en geneeskunde elkaar raken. “Uitgangspunt van Cure was dat kunstenaars mensen mogelijk kunnen leren hun lichaam en lichaamsbeleving op nieuwe manieren te begrijpen”, zegt Koek. Precies de kant die ze op wilde. Vorig jaar klopte ze aan bij Frans Nollet, naast hoogleraar revalidatiegeneeskunde in Amsterdam UMC ook voorman van het onderzoeksinstituut Amsterdam Movement Sciences. Kon ze met ‘Yellow’ of soortgelijk werk niet bijdragen aan de revalidatie van mensen met spraak- en bewegingsstoornissen?

Andere herseninteracties

“Ik was meteen geïnteresseerd”, zegt Nollet in zijn werkkamer. “Kijk, de kern van revalidatie is dat we mensen opnieuw bewegingsvaardigheden aanleren, na een beroerte bijvoorbeeld. Maar de benadering van een fysiotherapeut of logopedist is vooral cognitief. Patiënten krijgen instructies voor bewegingen, die ze eindeloos moeten herhalen. Vaak is dat een weg vol frustraties. Nieke’s ingang verschilt daar wezenlijk van. De spontane beweging die haar werk kennelijk uitlokt, berust misschien wel op heel andere interacties in het brein. Interacties die in elk geval als prettiger worden ervaren.“

Misschien is het langs die weg wel veel gemakkelijker om bepaalde vaardigheden terug te krijgen, oppert hij. “Dat zijn dingen die ik heel graag verder wil onderzoeken. Wat gebeurt er precies in de hersenen? Kunnen wij daar in de revalidatie ook op aangrijpen?”

Onderzoekje

In overleg met de afdeling kunstzaken, die zijn warme steun toezegde, kreeg ‘Yellow’ een tijdelijke plek op de afdeling. Aan die plaatsing werd een verkennend onderzoekje verbonden. Twee dagdelen per week is de kunstenares de komende maanden zelf ter plekke, zowel om passanten te observeren als om ze te vragen naar hun beleving van het werk. Wat roept het op bij patiënten én professionele zorgverleners? Welke mogelijkheden zien ze erin? Hoe kijken ze aan tegen de verbinding van kunst en revalideren?

Tweede kunstwerk

Gewapend met de daaruit voorvloeiende kennis, die geregeld met de afdelingsstaf wordt gedeeld, begint Koek in oktober met de vervaardiging van een tweede ‘interactief’ kunstwerk voor de afdeling. “Daarmee hopen we nog een stap dichter bij een bruikbaar revalidatie-instrument te komen”, zegt Nollet. Vooralsnog gaat zijn interesse vooral uit naar de publieksreacties die Koek de komende tijd optekent. “Misschien roepen die gele hoofden in een medische setting wel een heel andere respons op. We gaan het zien."

Tekst: Simon Knepper
Foto: afdeling kunstzaken